Systemowa abuzywność WIBOR

Obywatele zawierający umowy kredytu o zmiennym oprocentowaniu mają prawo do wiarygodnych i przejrzystych zasad ustalania wynagrodzenia banku w postaci odsetek. Wskaźnik referencyjny WIBOR tego prawa konsumentów nie realizuje ze względu na systemowe wady mechanizmu jego wyznaczania. Z tego powodu, norma zmiennego oprocentowania kredytu oparta o WIBOR, stanowi warunek abuzywny w rozumieniu prawa UE.

Streszczenie

W ocenie kancelarii KS Legal, WIBOR stanowi wskaźnik nieuczciwy (abuzywny), a dla kredytobiorców najważniejsze są następujące wnioski:

  • TEORIA ABUZYWNOŚCI SYSTEMOWEJ – systemowa wadliwość systemu zarządzania i kontroli wyznaczania wskaźnika stopy referencyjnej nie spełniająca podstawowych standardów gwarantujących jego wiarygodności i przejrzystości, stanowi samoistną przesłankę do ustalenia, że norma zmiennego oprocentowania oparta o ten wskaźnik stanowi nieuczciwy (abuzywny) warunek umowy na podstawie art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13.
  • OCHRONA DYREKTYWY 93/13 – standardy wiarygodnego i stabilnego wskaźnika wynikają wprost z dyrektywy 93/13 i chronią wszystkich kredytobiorców UE z umowami opartymi o LIBOR i EURIBOR sprzed reformy wskaźników, a także kredytobiorców w Polsce z umowami opartymi o WIBOR od początku stosowania.
  • ABUZYWNOŚĆ INFORMACYJNA – naruszenie przez bank obowiązków informacyjnych może stanowić dodatkową płaszczyznę abuzywności, na którą może powołać się konsument, jednakże niezależnie od tego, sąd ma obowiązek z urzędu zbadać abuzywność wskaźnika WIBOR pod kątem abuzywności ze względu na systemową nieuczciwość zasad jego wyznaczania.
  • ZAKRES OCHRONY SĄDOWEJ – Skutkiem abuzywności WIBOR jest konieczność jego eliminacji z umowy jako elementu zmiennego oprocentowania kredytu. Skutkiem eliminacji WIBOR z z zasad ustalania oprocentowania może być ustalenie przez sąd nieważności umowy w całości, ewentualnie pozostawienie przez sąd umowy w mocy ze stałym oprocentowaniem opartym na marży banku ustalonej w umowie i zwrot środków pobranych na podstawie abuzywnego wskaźnika WIBOR (w zależności od tego, które rozwiązanie zapewnia kredytobiorcy lepszą ochronę).

Szczegółowe omówienie powyższych zagadnień zostało przedstawione poniżej.

Wskaźniki referencyjne

Wskaźniki referencyjne stopy procentowej są stosowane powszechnie na rynkach finansowych. Na ich podstawie banki wyznaczają m.in. zmienne oprocentowanie kredytów, lokat i wielu innych instrumentów finansowych. Z perspektywy kredytobiorcy-konsumenta wskaźnik jest kwestią kluczową, gdyż decyduje o koszcie wieloletniej umowy kredytu, który klient banku będzie musiał ponieść.

Systemy zarządzania i kontroli

Zgodnie z międzynarodowymi standardami, zadania państwa wpływające na kluczowe procesy społeczno-gospodarcze, powinny być realizowane w oparciu o stabilne i wiarygodne systemy zarządzania i kontroli. System zarządzania i kontroli należy rozumieć jako zespół powiązań instytucjonalnych i organizacyjnych umożliwiających realizację zadań w sposób efektywny, wiarygodny i przejrzysty. Niewątpliwie takim zadaniem o charakterze publicznym jest regulacja systemu wyznaczania wskaźnika referencyjnego stopy procentowej, który jest masowo stosowany przez banki w umowach finansowania z konsumentami i przedsiębiorcami.

Początki wskaźników

Przez niemal cały okres funkcjonowania europejskich wskaźników referencyjnych, ich ustalanie było działalnością nieregulowaną. System wyznaczania wskaźników LIBOR (od 1986 r.) oraz EURIBOR (od 1999 r.) był oparty o tzw. „metodę ekspercką”.  Ta metoda polega na ustalaniu wysokości wskaźnika na podstawie deklaracji grupy najważniejszych banków zgromadzonych w tzw. panelu. Wskaźnik jest ustalany jako oprocentowanie, po którym jeden bank-uczestnik panelu byłby hipotetycznie gotowy zaoferować pożyczkę innemu bankowi na postawie oferty złożonej konkretnego dnia i określonej godzinie. Udzielenie „eksperckiej” odpowiedzi przez poszczególne banki (podanie stawki) jest tzw. kwotowaniem. Na podstawie zgłoszonych deklaracji banków (kwotowań), podmiot pełniący rolę agenta kalkulacyjnego i administratora, zbiera zgłoszenia i ustala średnią arytmetyczną z kwotowań przekazanych przez wszystkie banki (po odrzuceniu wartości skrajnych).

Co istotne, kwotowania banków są zgłaszane bez oparcia o jednolite i szczegółowe kryteria ustalone przez administratora, a jedynie na podstawie bardzo szeroko określonej, wewnętrznej („eksperckiej”) ocenie służb banków, na podstawie informacji rynkowych, które uznają za istotne.

Kryzys i skandal

Wadliwość tego systemu wynikała przede wszystkim z braku powiązania informacji dostarczanych przez banki uczestniczące w panelu z faktycznymi transakcjami, które zawierały na rynku międzybankowym. Dzięki temu banki mogły generować dodatkowe zyski na produktach finansowych zależnych od LIBOR bądź EURIBOR.

Kryzys finansowy z 2008 r. uwidocznił podatność na manipulację powyższej metody, doprowadzając do podważenia zaufania uczestników rynku. W tym okresie pojawiły się informacje o możliwości zniekształcania wskaźników referencyjnych stóp procentowych przez banki. W efekcie, w USA organy nadzoru podjęły działania wyjaśniające. 10 globalnych banków musiało zapłacić kary za niewłaściwe praktyki o wartości około 9 mld USD. W Europie, w wyniku śledztwa Komisji Europejskiej (KE) ujawniono manipulację EURIBOR przez kilka globalnych banków (m.in. HSBC, Deutsche Bank, JP Morgan, Credit Agricole).

KE zarzuciła bankom udział w kartelu polegającym na uzgodnionej manipulacji stawkami kwotowania dla wskaźnika EURIBOR przez traderów bankowych i wydała 7 grudnia 2016 r. decyzję nakładającą kary finansowe na banki, które nie podjęły współpracy w ramach prowadzonego postępowania. Prawidłowość decyzji KE została następnie potwierdzona przez Sąd I instancji w sprawach T-195/17 HSBC Holdings i T-196/17 JP Morgan, a następnie przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku C-883/18 HSBC Holdings, w którym TSUE oddalił odwołanie banku.

Reforma wskaźników

Podważenie zaufania do efektywności rynku międzybankowego i rzetelności wyceny krótkoterminowego kapitału pieniężnego, wymusiło działania światowej organizacji odpowiedzialnej za wyznaczanie standardów regulacji finansowych, tj. – Międzynarodowej Organizacji Komisji Papierów Wartościowych (IOSCO). W 2013 r. IOSCO opracowała wytyczne, aby systemy wyznaczania wskaźników referencyjnych szeroko wykorzystywały dane identyfikujące faktycznie realizowane transakcje oraz, aby wyznaczanie wskaźnika było oparte na wiarygodnym i stabilnym systemie zarządzania i kontroli. W omawianych wytycznych IOSCO sformułowano wymogi, aby wskaźnik był reprezentatywny, weryfikowalny, oraz oparty o wiarygodny i stabilny system zarządzania i kontroli zapobiegający konfliktom interesów.

Rekomendacje IOSCO stanowiły jedynie zalecenia, których nieprzestrzeganie nie rodziło żadnych sankcji. W związku z tym KE uznała, że te wymagania należy przełożyć w obowiązujące przepisy. Właściwym aktem prawnym UE w tym zakresie jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych (Rozporządzenie BMR).

W wyniku wprowadzania ww. regulacji, w latach 2018–2019 zreformowano zasady opracowywania LIBOR oraz EURIBOR zgodnie z wymogami zaleceń IOSCO oraz Rozporządzenia BMR.

Teoria systemowej abuzywności wskaźnika

Systemowa ocena i spektakularny upadek powyższych zasad ustalania wskaźników ma doniosłe znaczenie dla oceny prawnej roszczeń konsumentów posiadających umowy kredytu o zmiennym oprocentowaniu oparte o wskaźniki: LIBOR oraz EURIBOR sprzed reformy, a także w Polsce – oparte o wskaźnik WIBOR w całym okresie. Warunek umowny dotyczący zmiennego oprocentowania oparty o wskaźnik podlega bowiem ocenie prawnej w świetle postanowień dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach z konsumentami.

W tym aspekcie stawiam tezę, że jeżeli system zarządzania i kontroli wyznaczania wskaźnika stopy referencyjnej nie spełnia podstawowych wymogów w zakresie jego reprezentatywności, stabilności, wiarygodności i przejrzystości, to tak wyznaczany wskaźnik stopy procentowej stanowi nieuczciwe postanowienie umowne (abuzywne) w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13. Dotyczy to wszystkich umów kredytu zawartych przez konsumentów po wejściu w życie dyrektywy 93/13.

W takim ujęciu pojawia się szokujący wniosek. Systemy wyznaczania wskaźników LIBOR oraz EURIBOR sprzed reformy, jak również system wyznaczania wskaźnika WIBOR w Polsce w całym okresie jego stosowania do dziś, powodują nierównowagę kontraktową w umowach kredytu na niekorzyść konsumentów w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13. Oznacza to, że europejski sektor bankowy od lat 90. ubiegłego wieku stosował abuzywne wskaźniki stopy referencyjnej w umowach kredytu z konsumentami.

System WIBOR

System zarządzania i kontroli WIBOR nie spełnia podstawowych standardów gwarantujących wiarygodność i przejrzystość tego wskaźnika. Zasady ustalania wskaźnika WIBOR reprezentują system dokładnie odwrotny od tego, który jest standardem dla wiarygodnego i stabilnego wskaźnika w myśl art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, a także wytycznych IOSCO oraz Rozporządzenia BMR.

Po pierwsze, system wyznaczania wskaźnika WIBOR powoduje, że ma on charakter nieprezentatywny. Oznacza to, że WIBOR nie odzwierciedla żadnego procesu gospodarczego, gdyż nie bazuje na rzeczywistych transakcjach rynkowych, lecz na danych, stanowiących uznaniowe deklaracje banków, w sytuacji braku takich transakcji na rynku.

Po drugie, system nie określa także w sposób precyzyjny kategorii (poziomów) danych wejściowych i metod ich analizy. System obchodzi także zasadę hierarchii danych, gdyż zasada ta dotyczy jedynie wskaźników reprezentatywnych. Tymczasem w systemie WIBOR danych o transakcjach na rynku (pierwszy poziom) nie ma ze względów systemowych, ze względu na braku takich transakcji na rynku od czasu kryzysu finansowego w 2008 r. Posługiwanie się deklaracjami banków, a nie danymi o realnych transakcjach stanowi zatem w istocie zasadę, a nie wyjątek.

Po trzecie, o abuzywności zasad wyznaczania WIBOR świadczy brak stabilnego systemu kontroli, które rodzi systemowe ryzyko manipulacji wskaźnikiem przez banki (zmaterializowane w dla LIBOR i EURIBOR) oraz uniemożliwia klientom banku adekwatną ocenę w zakresie prawidłowości jego ustalania.

Po czwarte, brak precyzyjnej i spójnej metodologii w zakresie danych wejściowych powoduje, że zasady ustalania wskaźnika WIBOR są oparte o system uniemożliwiający weryfikację prawidłowości wyznaczania wskaźnika nie tylko po stronie klientów banków, ale kogokolwiek, w tym w szczególności po stronie administratora, którego rola sprowadza się w istocie jedynie do zebrania w tabeli propozycji banków oraz opublikowania wartości wskaźnika.

Abuzywność ciągła

Co istotne, abuzywność systemu WIBOR ma charakter ciągły.

Zasady wyznaczania WIBOR od początku jego wprowadzenia stanowiły kopię rozwiązań zaprojektowanych dla LIBOR oraz EURIBOR sprzed reformy i funkcjonują praktycznie w niezmienionym kształcie do dziś. Oznacza to, że w wieloletniej perspektywie czasowej, organy państwa nie wdrożyły przedmiotowych standardów systemu zarządzania i kontroli WIBOR, co stanowi o abuzywności zasad zmiennego oprocentowania, a banki stosowały i nadal stosują WIBOR w umowach kredytu ze swoimi klientami ze szkodą dla konsumentów.

Abuzywność informacyjna

Dodatkową płaszczyzną abuzywności zasad oprocentowania jest naruszenie przez banki w przeważającej większości przypadków standardów informacyjnych w zakresie ryzyka związanego ze zmiennym oprocentowaniem kredytu opartego o wskaźnik WIBOR, co uniemożliwia kredytobiorcom dokonanie adekwatnej oceny skutków ekonomicznych związanych z oferowanym produktem finansowym.

Skutki abuzywności WIBOR

Konsekwencją abuzywności WIBOR jest konieczność jego eliminacji z umowy jako abuzywnego elementu zmiennego oprocentowania kredytu. Skutkiem eliminacji WIBOR z umowy może być konieczność ustalenia przez sąd nieważności umowy w całości, ewentualnie pozostawienia umowy kredytu w mocy ze stałym oprocentowaniem opartym na marży banku ustalonej w umowie i zwrot środków pobranych na podstawie abuzywnego wskaźnika WIBOR (w zależności od tego, które rozwiązanie zapewnia kredytobiorcy lepszą ochronę).

Zapraszamy do kontaktu

Kancelaria KS Legal wytycza nowe trendy w stosowaniu prawa UE dla argumentacji prawnej w sporach naszych klientów z umowami kredytu WIBOR. Banki powinny szykować się na tsunami, przy którym problem kredytów CHF będzie zwykłą igraszką. Zapraszamy do kontaktu!

Kacper Sampławski

radca prawny

www.kslegal.com.pl

NOTA PRAWNA: Autor upoważnia odbiorców niniejszej publikacji do jej użytkowania, pobierania, wyświetlania, kopiowania i rozpowszechniania w całości lub w części, ze wskazaniem autora i źródła pochodzenia cytowanych materiałów. Bezwzględnie zabronione jest wykorzystywanie niniejszej publikacji w celach komercyjnych.